नाक,कान,मुख र खुट्टा

अाँखा,नाक,मुख र खुट्टा

हाम्रा यी दुई अाँखा भएको
के वर्तमान संसार नियालेर हेर्न हैन ?
तर मेरो अाँखा
साँच्चै भन्ने हो भने ?
म बसेको दशगजसम्मको
ठूलो पर्खाल मात्रै हेर्न भ्याएको छ ।

यो नाक पनि त
सुवासित वा दुर्गन्ध
सुंघ्न नै हो ।
किन हो कुन्नी –
मेरो नाकले दुर्गन्ध सुंध्न नै पाएको छैन ।

हाम्रो मुख –
ब्रम्हाण्ड हो ।
मुख एउटा सत्य हो ।
एउटा बलियो अभिब्यक्ति हो ।
अनि यो पनि भन्न मन लाग्छ-
मान्छेहरूको प्रतिनिधि पनि हो ।
यो कटु सत्य बुझीकन पनि
मेरो मुख –
सत्यको अगाडि
मुक भई बसेको छ ।

खुट्टा चीरगामी अनन्त यात्री हो ।
हो त के ? मेरो त हैन !
म त केवल
निर्धारण गरिएको
थामसम्म पुगेर अाउन सक्छु ।
यत्ती नै मेरो खुट्टाले
गर्न सक्छ, साथी ।
– ( २०३२ मार्ग १)

पाईतलाहरू

( ४५ ) पाईतलाहरू

पाईतलाहरू,
सिंगो शरीर बोकेको छ , यिनले ।
सा – नो ,
एक बित्ते पाईतला
हिडाइरहेकोछ प्रत्येकलाई,
नाँगो पाईतलाहरूले ।
तिनिहरूलाई-
जस्का जीवनको अस्तित्व नै
त्यसैमा समेतिएको हुन्छ ।
यी पाईतलाहरुमा
बिज्दछन् तीखा काँडाहरू
पलपलमा घोंच्दछन्
चुच्चा मसीना ढुंगाहरुले
झाँझर – झाँझर हुन्छन् ।
रगतका थोपाहरू
टप-टप गरी टप्कन्छन् ।
राताम्य हुन्छन् ।
विवश छन्, यी पाईतलाहरू ।
थाम्नै पर्छ , देहलाई ।
के गर्नु ?
गरीबका अन्तर्रात्मालाई
बुझेका हुन्छन्,यिनले ।
त्यसैले त अडेका छन् , जसोतसो-
गरीबका घुट्काहरू ।
-( २०३० चैत ४ )

लाश,जो भष्म हुंदैन

( ४५ ) लाश , जो भष्म हुंदैन
मेले अाफ्नो शरीरभित्र
एउटा लाश जलाई राखेको छु।
त्यो लाश
म मा नव चेतनाले प्रवेश गरेदेखि
निर्वाध गतिले जलिरहेछ ।
मेरो मनका कोमल इच्छा ,अाकांक्षा ,
महत्वाकांक्षा,रीस,ईर्ष्या,लोभ अादि सबैलाई
पालै – पालोसंग होमी दिएको छु ।
भीषण अग्नि प्रज्जोल्लित गर्दा पनि
त्यो चीसो शव
भष्म हुन सकेको छैन ।
सधैं यो चीसो चिता कति जलाउने , कति कुर्ने ?
एउटा शीथिल अन्तःस्थल
एउटा गतीरोध चाल
एउटा अन्यमनस्कताको मनस्थिती
र एउटा असमयको अलाप
यही छ मेरो लाशमा शायद !
म मा मात्र हैन साथी,
यो तिमिमा पनि,हामी सबैमा नै विद्यामान छ ।
जिजीविषा बोकेको छ , यस्ले ।
गहिरीएर , एकचित्त भएर तिमी सोच ,
अवश्य नै साक्षात्कार हुन्छौ , यो संग ।
किन तिमी तड्पन्छौ , असीमित पीडाले ?
हो , यो शाश्वत लाशलाई
खरानी – खरानी पार्ने हो भने
मैले,तिमीले र हामीले
हाम्रो यो पार्थिव अाशा युक्त देहलाई ।
हीउँदै चीतामा होम्नु पर्ला ,
तब शायद यो लाशको
चीर अन्त होला ।
-( २०३४ असार २९ )

अाई रहुन् दुःखहरू

( ४७ )अाई रहुन् दुःखहरू

अाई रहुन् दुःखहरू
सधैं जीवनमा
भाग एे सुखहरू
बाँकी छ भने अझै ।
सधैं दुःख भोग्छु
त्यसैमा सुख छ ।
सुखानन्द खोज्छु त –
हृदयका व्यथाहरू
छटपटिन थाल्छन् ।
त्यसैले म भन्छु –
दुःख,दुखीको जीवन हो ।
सुख, सुखीको मृत्यु हो ।
दुःख,सुखोल्दछ ।
सुख,पिरोल्दछ ।
स्वागत छ अंध्यारा क्षणहरू ।
ढाक्न परे ढाक उज्यालो ।
नौलो प्रभात ल्याउने कोशिस गर्छु ।
सधैं उज्यालो मात्र रहे
नव निर्माण रोकिन्छ ।
तमरात्रिमा नै-
जीवनका लक्षहरू
परिचालित हुन्छन् ।
नत्र –
जीवनका गोरेटाहरू
शिथिल हुन्छन् ।
अाईरहुन् दुःखहरू ।
गरी रहूं संघर्षहरू ।
नौलो बिहानीको खोजमा
लागी रहूं ।
-( २०३६ वैशाख १ )

स्मरण

लोभको भाँडो नभर्ने नै भयो ।
टेष्ट परीक्षा पास गर्ने बिद्यार्थीहरूलाई एस.एल.सी. परीक्षा राम्रो श्रेणीमा उत्तीर्ण गराउनु पर्थ्यो । विशेष मार्ग निर्देशन चाहिन्थ्यो । २०४० सालदेखि रात्री स्कूलले ज्ञानोदय कोचिंग सेन्टर संचालन ग-यो । शुरूमा अाफ्नै विद्यालयका विद्यार्थी पढ्थे । पछि अन्य विद्यार्थीलाई पनि पढ्न दिइयो । सुगम र दुर्गम जिल्लाहरूबाट समेत यस कोचिंग सेन्टरमा पढन अाउँथे । ४० । ४० जनाको पाँच सेक्सन चल्थ्यो । पढाउने सबै शिक्षकले अा-अाफ्नो विषयमा परीक्षोपयोगी पुस्तक लेख्नु पर्ने नियम थियो । कोचिंग सेन्टरले प्रकाशित गर्थ्यो । भर्ना हुन अाउने बिद्यार्थीहरूलाई निःशुल्क उपलब्ध गराइन्थ्यो । कोचिंगबाट तीन फाइदा पाइन्थ्यो । एक – बिद्यार्थीहरू लाभान्वित हुन्थे । दुई – शिक्षकको वर्षमा एक पटक अतिरिक्त अामदानी हुन्थ्यो। तीन- विद्यालयले २० प्रतिशत रकम पाउँथ्यो । यसलेगर्दा अायस्रोतमा केही रकम थपिन्थ्यो । हरेक वर्ष पालोपालो संयोजक तोकिन्थ्यो ।उसले कोचिंगको पूर्ण ब्यवस्थापनको जिम्मेवारी लिन्थ्यो । छुट्टै भत्ता पाउँथ्यो । अाफ्नो विषयाध्यापन गरे बापत सबै सरह पारिश्रमिक पाउँथ्यो । उठेको शुल्कमा खर्च कटाइ शिक्षकहरूले पढाएको पिरियड अनुसारको पारिश्रमिक पाउँथे । २०४४ सालमा एकजना संयोजकले बेग्लै प्रस्ताव ल्याए । सातामा ३, ४ र ६ पिरियड पढाउने सबैखाले शिक्षकलाई बराबर रकम पारिश्रमिक दिने हिसाब पेश गरे । अर्थात प्रतिहप्ता ३ , ४ र ६ पिरियड पढाउनेलाई समान पारिश्रमिक बितरण गर्ने भन्ने हिसाब राखे । मलाई चित्त बुझेन । न्यायोचित नभएको सुझाएँ । मैले बिमति राखें । तर्क गरें । परिश्रम अनुसारको पारिश्रमिक दिनु पर्छ भनेर अडान लिएँ । म अंग्रेजी पढाउने र अर्का एकजनाले अनिवार्य गणित पढाउने गरी हामी दुई जना मर्कामा प-यौं । तर हाम्रो कुरा कसैले सुनेनन् । ६ जना दामासाहीले बराबर बाँड्ने पक्षमा उभिए । सही कुरा बोल्ने हामी दुई जना अल्पमतमा प-यौं । अर्को दिन छलफल गरौं भनेर सोच्न एक दिन थपें । तर त्यो दिन पनि ६ जना सहकर्मिहरू अाफ्नो अडानमा नै रहे । यसो गर्नु अन्याय हो । बिवेकको हत्या हो भनेर सम्झाएँ । उनीहरू मानेनन् । उनीहरूको लोभको भाँडो नभर्ने नै भयो । हामी दुईजनाले हार खायौं । बहुमतको जित भयो । हामी अल्पमत प-यौं । यो प्रजातन्त्रको मान्यता हो भन्ने बुझ्यौं । मन बिरक्त भयो । शिक्षित ब्यक्तिहरूमा समानता र न्यायको चेतना अाएन भने अरूबाट के अाशा राख्न सकिन्छ भन्ने सोचले सतायो, मलाई । मन उद्वेलित भयो । अशान्त रह्यो । मस्तिष्क गह्रौं भयो । मैले रकम कम पाउने भयो भनेर हैन । यो असमान र अन्यायपूर्ण पारिश्रमिकलाई कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने चिन्ता गर्न थालें । रिस उठ्यो । उठेको रिसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने सोचमा परें । अन्यायपूर्ण बितरित रकम मैले लिइन । नयाँ विचार फु-यो ।त्यो रकमले एउटा फूल साईजको स्टील दराज र केही कुर्सी किनेर विद्यालयको नाममा चढाएँ । मन हलुका भयो । गणित शिक्षकले पनि लिन्न भनेका थिए । तर दुई दिनपछि उनले अाफ्नो रकम बुझी लिए ।
यो घटनाको छाप विद्यालयको पठनपाठनमा पर्न दिइन । फलस्वरूप २०४६ सालमा रात्री विद्यालयले एस.एल.सी.मा राम्रो नितजा ल्यायो । जिल्ला प्रथम भई पुरस्कार प्राप्त ग-यो । मेरो मन मस्तिष्कमा यो कथा बनेर स्मृतिमा छाइ रह्यो ।

देश बन्छ

कविता
देश बन्छ

गरीब छ र देश ?
मात्र हिमाली पानी बेचे
देश बन्छ ।

भर नपरी छिमेकमै
तेल उत्खनन् गरे
देश बन्छ ।

कौडीमा नबेची जडिबुटी
प्रशोधन गरे
देश बन्छ ।

सुन्दर प्रकृति घुमाउन,
टिकाउन सके पर्यटक
देश बन्छ ।

हिमाल,पहाड र तराईले
हातेमालो गरे
देश बन्छ ।

स्वावलम्बी बन्न
खोले उद्योग कारखाना
देश बन्छ ।

मालिक नबनी प्रशासक,
जन सेवक बने
देश बन्छ ।

हाम्रालाई नभनी
राम्रालाई छाने
देश बन्छ ।

युवावर्ग विदेशिन रोकी
सीप र अवसर दिए,
देश बन्छ ।

अध्यात्म जोडी राजनीतिमा
थोरै पनि इमान थपे
देश बन्छ ।

नबाँडी मात्र सपना
साकार पारे स-साना कुरा
देश बन्छ ।

त्यागी स्वार्थ
गरे विकासे राजनीति
देश बन्छ ।

सरकार दीगो बनाउन
सचेत भए मतदाता
देश बन्छ ।

न्याय छिटो छरितो
र सुलभ भए
देश बन्छ ।

महिला समावेशी
सरकार बने
देश बन्छ ।

भर नपरी मात्र सरकारको
सक्ने जति गरे समुदायले
देश बन्छ ।

बनाए चाडपर्व किफायति
बचत गरे खर्चलाई
देश बन्छ ।

वैदेशिक कमाइ
लगानी गरे उत्पादनमा
देश बन्छ ।

बने देश म बन्छु
भन्ने सुसंस्कार भए
देश बन्छ ।
( २०७४ कार्तिक २७ )

अंग्रेजी शिक्षण

अंग्रेजी शिक्षण
लव जोशी

अंग्रेजी विश्वभरि चलनचल्तीमा रहेको भाषा हो । विज्ञान प्रविधि, चिकित्साशाश्त्र , साहित्य र सूचना प्रविधिको ज्ञान भण्डार अंग्रेजी भाषामा रहेको छ । यो भाषाको महत्व नेपाली पाठ्यक्रम उत्तिकै रहेको छ । २०२८ सालमा लागू भएको नयाँ राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजनामा निम्न माध्यमिक स्तर कक्षा ४ बाट मात्र यो विषय पढाइन्थ्यो । भाषा सिकाइको चार सीप सुनाइ,बोलाइ, पढाइ र लेखाइलाई जोड दिई पढाउने गरिन्थ्यो । अंग्रेजी धेरै जसो बिद्यार्थीलाई गाह्रो लाग्ने विषय हो । सामुदायिक विद्यालयहरूमा सबै विषय नेपाली माध्यममा पढाइने गरिन्छ । अंग्रेजी विषय पनि अनुवाद गरेर पढाउने चलन थियो । केही समस्या थियो नै । घरमा अा-अाफ्नो मातृभाषाको बोलाचाली र व्यवहार हुने । साथीभाइ, बाटोघाटो र खेल मैदानमा त्यस्तै भाषाको बोलीचाली । विद्यालयमा रहंदासम्म पनि त्यही परिवेश । कक्षामा पनि न शिक्षक पूर्ण समय अंग्रेजी बोल्ने न बिद्यार्थीहरू बोल्ने । खाली परीक्षामा पास हुन सुगा रटाइ गरेर ल्याएको अंकमा चित्त बुझाउनु नै उपलब्धी मानिन्थ्यो ।
यो विषयमा थप उर्जा दिन अावश्यक हुन्छ । हाम्रो पालादेखि अहिलेसम्म भाषालाई अनिवार्य विषय मानेर अावश्यक अंक ल्याइ उत्तीण हुनै पर्ने गराइयो । २०३७ सालमा निजी बोर्डिंग स्कूल खोल्ने नियम अायो । बोर्डिंहरूले नेपाली बाहेक सबै विषय अंग्रेजी माध्यममा पढाउन थाले । सक्षम अभिभावकहरूले नानीहरूलाई त्यहाँ भर्ना गर्ने थाले । अंग्रेजी मोहमा महंगो शुल्क तिर्न राजी भए । ती विद्यालयहरूले गुणस्तर कायम गर्नकोसाथै एस.एल.सी. नतिजा समेत उच्चस्तरको ल्याउन सफल भए । २०४६ सालपछि विद्यालयमा अंग्रेजीलाई संचार गर्ने भाषा ( Communicative Language ) को रूपमा लागू गरी प्रवेशिका परीक्षामा २५ अंकको Listening & Speaking सीप परीक्षण गर्ने चलन अायो । यसले अंग्रेजीलाई बोल्न पर्ने,संचार गर्नु पर्ने भाषा बनायो । तर देश भर एकरूपता अाएन । कतिपय स्थानमा शिक्षकको योग्यता,जोश जांगर अनि विद्यालयको भौतिक साधनमा भर प-यो । निजी बोर्डिंगका बिद्यार्थीहरूलाई जति सहज भयो उति नै सामुदायिक विद्यालयका बिद्यार्थीलाई अप्ठेरो भयो । कतै अौपचारिकतामा सीमित भयो ।
अब देशका विभिन्न स्थानमा संचालित सामुदायिक विद्यालयहरूले गुणस्तरीय शिक्षा दिन र बोर्डिंगहरूसंग प्रतिस्पर्धा गर्न अंग्रेजी माध्यममा शिक्षण गर्न शुरू गरिसकेका छन् । सामुदायिक विद्यालयमा योग्यत्तम, तालिम प्राप्त र अनुभवी जनशक्तिको अभाव छैन । केवल प्रतिबद्धताको खाँचो छ । अार्जेको सीप र ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्नु पर्छ । गुणस्तर खस्क्यो भने बिद्यार्थीको संख्या घटेर विद्यालय मर्ज- अन्य विद्यालयमा गाभ्नेसम्मको अवस्था अाउन सक्छ । काठमाण्डौं,भक्तपुर र ललितपुरमा यस्तै देखिन अायो । मर्ज भएका शिक्षकहरूलाई अन्य विद्यालयले सजिलै स्वीकार्दैनन् । अाफ्नो विद्यालय सपार्न नसक्नेले हाम्रो विद्यालयमा के पो गर्लान् भनी शंकाको घेरामा राख्छन् ।

मेरो अनुभवमा शिक्षक नै उर्जावान हुनु पर्छ । शिक्षकको काम कुनै तरहबाट बुझाइ-बुझाइ पढाउनु हो । अंग्रेजी स्वभावले नै कठीन हुन्छ । अंग्रेजी विषयको शिक्षकले बोलचाल र अभिनयबाट पढाउनु पर्छ । बिद्यार्थीहरूलाई बोल्ने अभ्यास गर्ने पेरणा जगाउनु पर्छ । बिद्यार्थीले गर्ने अनेक गल्तीलाई स्वाभाविकरूपमा ग्रहण गर्नु पर्छ । यसो भनेमा राम्रो हुन्छ ,यस्तो लेखेमा सही हुन्छ भनेर हौसला दिनु पर्छ । तुरून्तै गल्ती अौंल्याउन हुंदैन । सकेसम्म कक्षाको ४५ मिनटको समयमा अंग्रेजीमै बोलाचाली गर्ने गराउने जिम्मा शिक्षकको हो । शिक्षक सफल हुनु नै बिद्यार्थी सफल हुनु हो । कक्षामा केही बिद्यार्थी अंग्रेजीमा राम्रा हुन्छन् । तिनीहरूलाई नमूना बनाइ प्रदर्शन गर्नु अावश्यक हुन्छ । अंग्रेजीमा राम्रो गर्नकोलागि बिद्यार्थीहरूलाई केही मार्ग दर्शन गर्नु अति जरूरी छ । जस्तै – कुनै शब्दको अर्थ जान्नु परेमा डिक्सनरी पल्टाउनु ,सर मिससंग सोध्नु , उपल्लो कक्षाका दाजु दिदीसंग सोध्नु ,रेडियो वा एफ.एम. प्रसारण हुने अंग्रेजी समाचार सुन्नु, टेलिभिजनमा अाउने अंग्रेजी समाचार हेर्नु , त्यहाँ श्रब्य-दृश्य सामग्री देखाइन्छ ,अर्थ बुझ्न सजिलो हुन्छ, नेशनल जोग्रफि, डिसकभरी, जी एनिमल, एनिमल प्लानेट, निक कार्टुन अादि शो हेर्नु र कुनै पनि अंग्रेजी अखबारमा मन लागेको सामग्री पढ्नु अादि कुरा सिकाउनु पर्छ । शिक्षक मित्रहरू , यस्तो गर्नु भएको छैन भने गरेर, भनेर हेर्नुस् । मनोयोगले अध्यापन गर्नुस् । सफलता अवश्य पाइन्छ । यो मेरो अनुभव सिद्ध उपायहरू हुन् ।
अाज मोबाईल / स्मार्ट फोनको जमाना छ । ठूला कक्षाका सबै छात्रछात्रासंग हुन्छ । हामी शिक्षकहरू उनीहरूलाई मोबाईल विद्यालयमा ल्याउन निषेध गर्छौं ।फेसबुक हामी चलाउँछौं । उनीहरूलाई नचला भन्छौं । यहाँ अलिक बुद्धि फेरौं । हाम्रो मस्तिष्कको एेन्टेना घुमाअौं । फेसबुक चलाउन जान्नु पनि अंग्रेजी सिक्नु,लेख्नु हो । एकाउन्ट खोल्न चलाउन सहयोग गरौं । मोबाईलमा स-साना गृहकार्य दिन थालौं । अंग्रेजीमा वा नेपाली भाषामा समानार्थ वा बिपरितार्थ शब्दको अर्थ लेखेर मेरो मोबाईलमा पठाउन भनौं । स-साना निवेदन लेखेर पठाउन भनौं । गणितको सुत्र र विज्ञानमा रसायन सुत्रको अर्थ, संक्षिप्त प्रश्नोत्तर दिई उत्तर लेखी पठाउन भनौं । सामाजिकमा तथ्याँक र देशहरूको राजधानी लेख्ने प्रश्न दिन थालौं । अभ्यास गरौं । यस्तै अा-अाफ्ना विषयमा पनि गरौं । प्रविधिलाई हाम्रो सहयोगी र सामग्री बनाअौं । बिद्यार्थीले हाम्रो निर्देशन मान्छन् ।
म अंग्रेजी विषयको शिक्षक भएको हुनाले बिद्यार्थीहरूलाई बोल्ने अौधी प्रेरित गर्छु । एउटा उदाहरण छ – कुनै दुई टुरिष्ट गाईड पर्यटकहरूलाई लिई मुक्तिक्षेत्र गए छन् । अंग्रेजी बोल्न जान्ने गाईडले पर्टकहरूलाई खोलानाला, भीड पाखा,हिमाल,बनस्पति र शालीग्रामबारे अंग्रेजीमा बर्णन गर्दै घुमाए । अर्कोले बाटो मात्रै देखाउँदै सेवा गरे । पद यात्रा सकिएपछि अंग्रेजी बोल्न जान्नेले पुस्कार – टिप्सबापत पाँच सय डलर पाए छन् । अर्कोले नेपाली एक हजार रूपियाँ पाए छन् । यो त पुरस्कारको कुरा हो । यस्ले अंग्रेजी भाषाको महत्व बताउँछ । भारी बोक्न पनि अंग्रेजी जान्नु पर्ने बेला अायो भने अन्य क्षेत्रमा त कुरै नगरौं । हाम्रो पाठ्यक्रममा पनि केही परिवर्तन होस् । एउटा पत्र अंग्रेजी विषय मानेर र अर्को पत्र संचार गर्ने,बोल्ने गरी कायम गरौं । दुबैको जोडफलले उत्तीर्ण हुने अंक निर्धारण गरौं । अब स्थानीय निकायले अाफ्नो क्षेत्रको अावश्यक पाठ्यक्रम अाफै बनाउन र परिमार्जन गर्न सक्छ । यसो भएमा अंग्रेजी विषयमा नवीनता थपिन्छ ।

नेतासंग

नेतासंग

कति किलोको माला लाउनु भो ?
कति किलोको गाली खानु भो ?
ढाँटको खेती गर्दै कति सपना बाँड्नु भो ?
नेपाली जनतामा कति विपना बाँड्नु भो ?
कति वैठकका वैठक बस्नु भो ?
कति सट्टा पट्टा, कति भत्ता खानु भो ?
कति पाथी चिल्ला कुरा गर्नु भो ?
जाँको तैं जनता, तपाई कति माथि पुग्नु भो ?
समता,समावेसी, सहभागीको कति नारा चर्काउनु भो ?
जात भात धर्म भाँडी,कति धार्नी डलर झार्नु भो ?
दलबाट दल फुटाइ कति दल जन्माउनु भो ?
पुगेन भाग मेरो भन्दै, सधैं ठूलो भाग खोज्नु भो ?
वाल वनिता बृद्ध बृद्धा कति बेसहारा पार्नु भो ?
गाम वेसीमा आमाका कति छोरा वलिदान गर्नु भो ?
व्यवस्था बदल्न कति जन युद्ध लड्नु भो ?
धन युद्धमा कति कुवाँ पुर्नु भो ?
झुठको पापड बेली बेली,
जनताको कति झापड खानु भो ?
कति किलोको माला लाउनु भो ?
कति किलोको गाली खानु भो ?
– ( २०७१ पुस २२ मंगलवार )

पौरखीहरू स्वदेश फर्क ।

पौरखीहरू स्वदेश फर्क

देश बाहिर गएका पौरखीहरू
स्वदेश फर्क ।
नेपाली मन लिएर घर फर्क
अार्जेको ज्ञान,विज्ञान लिएर फर्क
सिकेको सीप लिएर फर्क
मातृभूमि बाँझो छ,
कुषि प्रविधि लिएर फर्क ।

चौतारीहरू बिरानो छन् ।
विकासका सूत्र लिएर फर्क ।
भूकम्पले गाउँबस्ती
उजाड छन् ।
सिर्जनसील हातहरू लिएर फर्क ।
देश बाहिर गएका पौरखीहरू
स्वदेश फर्क ।

उद्योग कलकारखाना
स्रोत हुन् रोजगारीका
उद्यमी भएर फर्क ।
नौलो प्रविधि लिएर फर्क ।
समृद्ध पार्नु छ देश,
सक्दो लगानी लिएर फर्क ।
पराधीन छ अर्थतन्त्र,
अात्मनिर्भर तन्त्र लिएर फर्क ।

छैन जनउत्तरदायी राजनीति
यसलाई सफा गर्न फर्क ।
अब तिम्रै पालो हो,
१० देखि १५ वर्षमा
तिम्रो हातमा अर्थतन्त्र
तिम्रै हातमा शासन सत्ता ।
देश हाँक्न –
हातेमालो गरी फर्क ।

सुन्दर देश हाम्रो,
पर्यटन उद्यमी बनेर फर्क ।
अनेक देश पुगेका हो !
स्वदेश बनाउन फर्क ।
देश बाहिर गएका पौरखीहरू
स्वदेश फर्क ।
जल,जंगल जवानी,
अनि जडीबुटी,
उपयोग गरे पुग्छ ।
स्वदेशमै पौरख गर्न फर्क ।

बन्द हडताल अान्दोलन
सीमा भन्दा बढी भयो,
नियन्त्रण गर्न यस्लाई
गोलबन्द भई फर्क ।
ढींडो गुन्द्रुक सीस्नो
नचाखेको
धेरै भयो होला ।
त्यसको स्वाद उस्तै छ,
पस्की दिन्छिन् अामा मायाले ,
मुख चोख्याऊन फर्क ।

मारूनी रोदी सेलो डेउडा र अरू
संस्कृति जोगाउन फर्क ।
घर बाहिर भएकाहरू
घर – घर फर्क ।
देश – देशमा रहेकाहरू हो !
स्वदेश फर्क ।
देश बाहिर गएका पौरखीहरू
स्वदेश फर्क ।
नेपाली मन लिएर
नेपाल फर्क ।
( – २०७३ / १२ / ३० / ०४ / १० बजे रात्री )

शिक्षाको ज्योती बाल्ने ज्ञानोदय रात्री माध्यमिक विद्यालयमामा एक दशक

बुटवलको ज्ञानोदय रात्री माध्यमिक विद्यालय २०२१ सालमा खुलेको थियो । त्यसबेलाको पंचायती शासन थियो । संविधानमा विभिन्न वर्गीय संगठनहरू मध्ये नेपाल युवक संगठन पनि थियो । प्रत्येक संगठनले केही न केही रचनात्मक काम गर्नु पर्ने प्रावधान थियो । बुटवलमा नेपाल युवक संगठनले “ प्रौढ विद्यालय” खोल्ने निर्णय ग-यो । यो निर्णय लिने तेतिबेलाका केही युवकहरूमा थिए- चन्द्रध्वज श्रेष्ठ , दुर्गालाल बजिमय र सुरेन्द्र्मान श्रेष्ठ अादि । अन्यको नाम मलाई याद अाएन । दिउँसो संचालन हुने सामान्य विद्यालयमा पढाइ छुटेर अधुरो रहेका महिला र पुरूष दुबैलाई पढाइमा निरन्तरता दिनु यस्को उदेश्य थियो । यस विद्यालयमा कक्षा ६ देखि १० सम्मका कक्षा संचालन हुन्थ्यो । कक्षा ६ र ७ लाई First Grade; कक्षा ८ लाई Second Grade; कक्षा ९ लाई Third Grade र कक्षा १० लाई Fourth Grade भनेर नामाकरण गरिन्थ्यो ।

बुटवलमा रात्री स्कूललाई शिक्षा विस्तारको अनौठो प्रक्रिया मानिन्थ्यो ।

तेतिबेला रात्री विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीहरूको संख्या अति नै थोरै हुन्थ्यो । दिउँसो कुनै कार्यालय वा उद्योगमा कामकाज गर्ने , तर अोपचारिक विद्यालयको अध्ययन छुटेकाहरू मात्र पढ्न अाउँथे । तिनिहरूमा पनि शिक्षा अार्जन गर्ने मनैबाट तिब्र इच्छा र संकल्प हुनेहरूमात्रले निरन्तरता दिन सक्थे । त्यस्तै मध्ये म पनि एक थिएें । Third Grade ( कक्षा ९ मा ) मा भर्ना भइ पढाइलाई निरन्तरता दिएें । त्यहाँ अध्यापन गर्ने शिक्षकहरू पनि अाँशिक ( Part Time Teacher ) हुन्थे । तिनीहरू अनुभवी, त्यागी र समाजसेवी हुन्थे । थोरै पारिश्रमिकमा सन्तोष मान्थे । सरकारी अनुदान त विद्यालयले पाउँथ्यो, तर रकम थोरै हुन्थ्यो । बुटवल नगर पंचायत, उद्योग बाणिज्य संघ र जिल्ला पंचायत अादि संस्थाहरूले पनि अार्थिक अनुदान दिन्थे । विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या बढ्नै सक्दैनथ्यो । शिक्षकहरू स्वयंले रात्री स्कूलमा पढ्ने विद्यार्थी पहिल्याइ शिक्षाको महत्वबारे सम्झाइ बुझाइ भर्ना गर्न ल्याउनु पर्थ्यो । महिलालाई भर्ना गर्न ल्याउनु त सकस एवं चुनौती नै हुन्थ्यो । रातको ९ बजेपछि विद्यालय छुट्थ्यो । छात्राहरूलाई घर पुग्न अप्ठेरो हुन्थ्यो । सुरक्षाकोलागि कहिले पालै पालो गरी शिक्षक स्वयंले छाड्न जान्थे । कहिले छात्रहरूको साथ लगाउनु पर्दथ्यो । बुटवलमा रात्री स्कूललाई शिक्षा विस्तारको अनौठो प्रक्रिया मानिन्थ्यो ।

गुरू र शिष्यको बलियो गठबन्धन भएपछि पढाइ लेखाइ व्यवस्थित हुन्थ्यो ।

रात्री स्कूल संचालन गर्न गाह्रो नै थियो । पेट्रोमेक्स ( मेन्टोल ) बालेर पढाइन्थ्यो । कहिले लाल्टेन पनि बालिन्थ्यो । कहिले त मैनबत्ती हुन्थ्यो । नाकभरि धुंवा पस्थ्यो । शिक्षकहरू प्रवचन विधिद्वारा ( Lecture Method ) पढाउँथे । शैक्षिक सामग्रीको रुपमा कालोपाटी मात्र प्रयोग हुन्थ्यो । तर शिक्षकहरु मन लगाएर पढाउँथे । सम्झाइ -सम्झाइ पढायँथे । बुझाइ-बुझाइ सिकाउँथे । बुझे नबुझेको सोध्थे । दिएको गृहकार्य केलाइ-केलाइ जाँच्थे । प्रेरणादायी कथा र प्रसंगको उदाहरण दिएर उत्प्रेरणा जगाउँथे , विद्यार्थीमा । कर्मक्षेत्रमा विद्यार्थीहरू सफल होउन् भन्ने चाहना राख्थे , उनीहरू । हामी विद्यार्थीहरू पनि ध्यान लगाएर पढ्थ्यौं । गुरू र शिष्यको बलियो गठबन्धन भएपछि पढाइ लेखाइ व्यवस्थित हुन्थ्यो ।

रात्रीकालिन समयको अध्यापन समाज सेवाको दायित्वबोधले प्रेरित भएको हुन्थ्यो ।

शिक्षार्थीमा अध्ययन गर्ने लगन हुनु पर्दछ । अध्ययन गर्दा एकाग्रचित्त हुने प्रबृत्ति हुनु पर्दछ । नयाँ नयाँ कुरा जान्ने जिज्ञासा पालेको हुनु पर्दछ । लक्ष्यसम्म पुग्ने संकल्प जीवित रहेको हुनु पर्दछ । तब बल्ल शिक्षा प्राप्त गर्ने अभिलाषा पूर्ण हुन सक्दछ । कुनै न कुनै किसिमले जीवनमा पढाइ पनि छुटेको घटना हुनु पर्दछ ।

यीनै कुराहरू रात्री स्कूलमा पढ्ने अधिकाँश विद्यार्थीहरूमा निहित हुन्थ्यो । गुरूहरू विद्यार्थीहरूको जीवन सफलिभूत पार्न कृत संकल्पित हुन्थे । रात्रीकालिन समयको अध्यापन जीविकोपार्जनको जोहो नभइ समाज सेवाको दायित्वबोधले प्रेरित भएको हुन्थ्यो ।

बुटवल टेक्निकल ईन्स्टिच्यूटका तालिमे ( Trainee ) विद्यार्थी भर्ना हुन थाले ।

ज्ञानोदय रात्री विद्यालय शुरुमा बुटवल स्थित महावीर पुस्तकालयमा संचालन भएको थियो । विस्तारै विद्यार्थी बढ्न थालेपछि ठाउँ पुगेन । त्यसपछि तत्कालिन अनिवार्य नि:शुल्क प्राथमिक पाठशाला केन्द्र नं. २ ( हालको सरस्वती नि मा वि ) मा स-यो । झण्डै ३ वर्ष त्यहाँ संचालन भएपछि २०२७ मा अाफ्नै भवन निर्माण गरी पुलचोक, बुटवल न .पा. वडा नम्बर ७ मा स-यो । त्यो भवन नेपाल युवक संगठनको सक्रियतामा बनेको थियो । तत्कालिन अंचलाधिश कार्यालयले चन्दा उठाउने अनुमति प्रदान गरेपछि अार्थिक स्रोत जुटेको थियो । अाफ्नै भवनमा कक्षा संचालन हुनथालेपछि पठनपाठन सुव्यवस्थित भयो । २०२८ सालदेखि बिजुलीको प्रकाशमा पढाइ संचालन हुन थालेपछि रात्री विद्यालयको पढाइमा अाकर्षण थपियो । अन्य विद्यार्थीहरु पनि भर्ना हुन अाउन थाले । विशेषगरी बुटवल टेक्निकल ईन्स्टिच्यूटका तालिमे ( Trainee ) विद्यार्थी भर्ना हुन थाले । उनीहरुको पढाइको पृष्ठभूमि राम्रो र अार्थिक स्थिति पनि बलियो हुन्थ्यो ।

ज्ञानोदय रात्री माध्यमिक विद्यालयले शिक्षाको ज्योति छर्दै थियो । समाजमा शिक्षाले परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने तथ्यलाई यो विद्यालयले सिद्ध गर्न सफल रह्यो । यसबाट उत्पादन भएका जनशक्तिले शिक्षा र अन्य प्राविधिक क्षेत्रमा सेवा प्रदान गर्न शुरू ग-यो । यसै क्रममा २०२८ सालमा देशमा नयाँ राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना लागू गर्ने सरकारले घोषणा गर्यो । काश्की र चितवनमा लागू गर्यो । रात्री स्कूलको धारणा योजनामा राखिएको थिएन । ज्ञानोदय रात्री माध्यमिक विद्यालयलाई मान्यता दिलाउन सक्दो प्रयास भयो । दोस्रो चरण २०२९ सालमामा रूपन्देही जिल्ला समेतमा योजना लागू भयो । तर यो विद्यालयले स्वीकृति पाएन । कोटामा परेन । शिक्षक दरबन्दी पाएन । जिल्ला शिक्षा कार्यालयबाट विद्यालय बन्द गर्ने परिपत्र पठायो । संचालन गर्न अनाधिकार चेष्टा गर्नेलाई कडा कार्यवाही गर्ने डरधम्की दिइयो । अगुवाहरू कोही अग्रसर भई नेतृत्व लिन तयार भएनन् । फलस्वरूप २०२९ सालमा रात्री मावि खारेज भयो । त्यहाँ पढ्दै गरेका विद्यार्थीहरूको भाग्य फुटे समान भयो । दिउँसोको समयमा काम गरी माम जुटाउनेहरूको शिक्षाको ज्योती पाउने अधिकार हनन हुन गयो । वयश्क नारीहरू अध्ययन गर्नबाट बंचित भए । विद्यालय भवन र हाता सुनसान घाटमा परिणतहुन गयो ।
यसमा ज्ञान अार्जन गरिरहेका विद्यार्थीहरूको एस.एल. सी. पूर्ण गर्ने सपना भंग भयो । अनुकुल पर्नेहरु दिउँसोको विद्यालय भर्ना हुन गए । अनुकुल नपर्नेहरू अध्ययन छाडेर बसे । तर बन्द भएर पनि ज्ञानोदय रात्री विद्यालयले रूपन्देहीमा शिक्षाको ज्योति फैलाउने काम जारी राख्यो । २०३० सालमा तानसेन पाल्पामा रहेको शिक्षा शाश्त्र ईन्स्टिच्यूट ( हालको बुटवल बहुमूखी क्याम्पस ) बुटवलमा सर्ने तरखरमा थियो । तर उपयुक्त स्थान र भवन नपाएर अलमलमा थियो । त्यसबेला हालको क्याम्पसमा नि:शुल्क अनिवार्य प्राथमिक पाठशाला संख्या नं. ३ संचालन हुन्थ्यो । त्यहाँ तानसेनको क्याम्पस सार्ने र नि:शुल्क अनिवार्य प्राथमिक पाठशाला संख्या नं. ३ लाई ज्ञानोदय रात्री माविको भवनमा सार्ने सरोकारवालाहरूको निर्णयलाई विद्यालय संचालक समितिले स्वीकृति प्रदान ग-यो । परिणामस्वरूप क्याम्पस उपयुक्त वातावरण भएको स्थानमा सर्यो । अहिले यो क्याम्पस बुटवलमा शिक्षाको केन्द्र साबित भएको छ ।

२०३७ सालमा बन्द ज्ञानोदय रात्री विद्यालयलाई बिउँताउने कुरा उठ्यो ।

२०३७ सालतिरको कुरा हो । बुटवल नगरपालिकामा राजाको जन्म दिन मनाउने सन्दर्भमा एउटा वैठक बस्यो । समिति बन्यो । नगरमा भइरहेको शिक्षाको विकासमा चर्चा भयो । नगरमा कलकारखाना र अफिसहरूमा काम गर्नेको संख्या बढ्दो थियो । उनीहरूलाई एसएलसीसम्मको शिक्षा दिनु सामाजिक उत्तरदायित्व ठानियो । बन्द अवस्थामा रहेको ज्ञानोदय रात्री माध्यमिक विद्यालयलाई बिउँताउने कुरा उठ्यो । सबैको स्वीकारोक्ति देखियो । नगर पंचायत र उद्योग वाणिज्य संघले अार्थिक अनुदान दिने उदघोष पनि भयो । सबैपक्षलाई वैठकमा बोलाउने समझदारी भयो । यसको अभिभारा गणेशमान सैंजू , हिमलाल ज्ञवाली , बृजमान श्रेष्ट , भूपु प्रअ चन्द्रध्वोज श्रेष्ट र मलाई दिइयो ।

नगरमा सुलभ शिक्षाबाट बिमुख भएकाले पढन पाउने लक्षण देखियो ।

बुटवल पश्चिमांचलकै ब्यापारिक, औद्योगिक तथा यातायात केन्द्रकोरुपमा विकसित हुंदै गएको थियो । अंचल स्तरीय सरकारी कार्यालय र संस्थाहरुले पनि बुटवलमै केन्द्रित हुन आए । हाम्रो अनौपचारिक समितिले एउटा सर्वेक्षण गर्ने निधो ग-यो । बन्द भएको ज्ञानोदय रात्री स्कूल पुन: संचालन हुने जानकारी गराउँदै संघ संस्थाहरुसंग पढ्न इच्छुक ब्यक्तिहरुको सूची माग गर्यौं । करिब १५० जनाले पढ्ने प्रारंभिक तथ्याँक प्राप्त भयो । विद्यालयका पूर्व शिक्षक र वरिपरि छिमेकी विद्यालयका योग्य शिक्षकहरुलाई पनि “योगदान” गर्न आग्रह गर्दै पत्राचार गरियो । तीन जना पुराना र ७ जना नयाँ शिक्षकहरुले पढाउन राजी भए । नगरमा सुलभ शिक्षाबाट बिमुख भएकाले पढन पाउने लक्षण देखियो ।

भीषण बाढीले विद्यालय क्षति भयो ।

२०३८ कार्तिक १ गतेदेखि नै रात्री विद्यालय संचालन गर्ने निर्णय भएको थियो । यो निर्णय तत्कालिन बुटवल नगर पंचायतका प्रधानपंच बृजमान श्रेष्टको सक्रियतामा भएको थियो । नसस गणेशमान सैंजूको अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय तदर्थ संचालक समिति गठन भयो । सदस्य-सचिवमा मलाई चयन गरियो । सबैको सहयोग हुने वचन पाएपछि म राजी भएैं । कुनै उपलब्धी गरूंला भनेर होइन । अाफु पढेको विद्यालय संचालन गरेर गुरू ऋणबाट उऋण ( मुक्त हुनु ) हुने अाशाले । १५२ पुरूष र ४ जना महिला विद्यार्थीहरू भर्ना हुन फाराम भरी सकेका थिए । द्रुत गतीले तयारी चल्दा चल्दै २०३८ असोज १३ गते घटस्थापनाको दिन बुटवलमा भीषण बाढी अायो । धनजनको ठूलो क्षति भयो । विद्यालयको भौतिक सम्पत्ति नष्ट भयो । कक्षा कोठाहरूमा ७ फिटसम्म बालुवा र हिलोले भरिभराउ भयो । कागजात र फर्निचरहरू सबै नष्ट भयो । सरसफाइ गर्न एक साताको समय लाग्यो । नयाँ व्यवस्थापन गर्नु परेकोले समय र खर्च बढी लाग्यो । २०३८ साल पुस पहिलो सातादेखि रात्री मा.वि. मा पढाइ संचालन भयो । साढे नौ वर्ष पछि रात्री मा वि पुनःसंचालनमा अायो । बुटवलको शिक्षा विकासमा एक कडी थपियो । अौपचारिक शिक्षा अपुरो रहेका कलकारखानाहरूमा श्रम गर्ने, सरकारी कार्यालयहरूमा सेवा गर्ने, स्वतन्त्र मजदूरी गर्ने, साहुकारहरूकहाँ नोकरी गर्ने र गृहस्थी महिलाले पढ्ने अवसर पाए । शिक्षाबाट बंचित सबैले पढ्ने मौका पाए ।

शिक्षकहरू न्यून तलवमा सेवा गर्थे ।

ज्ञानेलय रात्री मा.वि. मा अध्ययन गर्ने ७० प्रतिशत विद्यार्थीहरू रोजगारमुलक हुन्थे । शिक्षकहरू न्यून तलवमा सेवा गर्थे । तलवको सट्टा “पारितोषिक “ भन्ने शब्दावली प्रयोग गरिन्थ्यो । यसबाट शिक्षकको मान हुन्थ्यो । मनोवैज्ञानिक तवरमा । सकभर सेवा भाव राख्ने खालका अनुभवी शिक्षकहरू चयन गरिएको थियो । उनीहरू स्थानीय विद्यालयहरूमा पनि शिक्षण गर्थे । म स्वयं पनि अानन्दवन ( मणिग्राम ) स्थित जन ज्योती माध्यमिक विद्यालय डिंगरनगरको प्र.अ. थिएें । ज्ञानोदय रात्री मा.विको प्र.अ. को जिम्मेवारी पनि पाएें ।

रात्रीमा पढ्ने विद्यार्थीहरूको प्रकृति र मनोवज्ञान विशिष्ट प्रकारको हुन्थ्यो ।

रात्री माध्यमिक विद्यालयमा काम गर्नु भनेको सामान्य दिनचर्याको कुरा थिएन । समय भिन्न थियो । सन्धा ५ बजेदेखि राति साढे दश बजेसम्मको प्रशासन, अाफ्नो विषय अध्यापन र शिक्षकहरूलाई अनुगमन गर्नु मेरो दायित्व भित्र पर्दथ्यो । सहकर्मीहरूको मनोबल सदा उच्च राख्नु कठीन कार्य थियो । तलव थोरै हुनु यसको मुख्य कारण थियो । थोरै भएपनि समयमा भुक्तान गर्ने गरिएको थियो । रात्रीमा पढ्ने विद्यार्थीहरूको प्रकृति र मनोवज्ञान विशिष्ट प्रकारको हुन्थ्यो । शिक्षकहरूभन्दा शिक्षार्थीहरू उमेरले पाका हुन्थे । व्यावहारिक जीवन पनि भोगेका हुन्थे । अंग्रेजी र गणितबाहेकका विषयहरूमा शिक्षकलाई सिकाउने खालका पढ्न अाउँथे । शारीरिक परिश्रम बढी गरेर अध्ययन गर्न अाउनेहरू अलिक पेय पदार्थ पिएर अाउँथे । कक्षामा अनौठो मिजास र व्यवहार प्रदर्शन गर्थे । कोही छात्राहरूलाई अप्ठेरोमा पार्ने छाडापन देखाउँथे । यसबाट छात्राहरूको संखया घट्ने अाशंका हुन्थ्यो । दुबै पक्षलाई संगै राखी मिलाप गराइ मन लगाइ पढ्न प्रेरित गर्नु पर्दथ्यो । विद्यालयमा पिएर अाउन पाइदैन भन्ने नियम पालना गर्न लगाउँदा उनीहरू शारीरिक पीडा भुलाउन दवाइको रूपमा पीउने र भद्रतापूर्वक पढ्ने बचनबद्ध हुन्थे । सीमान्तकृतवर्गलाई पढाउन भनी संचालन भएको विद्यालयबाट उनीहरूलाई अनुशासनको कार्यवाही गरी निस्काशन गर्न पनि मिल्दैनथ्यो । सुधारात्मक उपाय पहिल्याउनु नै अर्को विकल्प हुन्थ्यो ।

खुद्रा पैसाको थैली तलवको रूपमा शिक्षकले लाज मानी बुझ्थे ।

रात्री मावि संचालनको खर्च वजेट सामान्य हुन्थ्यो । विद्यार्थी शुल्कबाट ६० प्रतिशत, बुटवल नगरपंचायतको अनुदान २० प्रतिशत,ज्ञानोदय गाईडेन्स क्लासबाट १० प्रतिशत , स्थानीय उद्योग वाणिज्य संघबाट अनुदान १० प्रतिशत अादिको योगबाट प्राप्त रकमले खर्च धान्नु पर्दथ्यो । शिक्षक तलव, विद्युत खर्च, मसलन्द अादि शिर्षकमा खर्च हुन्थ्यो । वेकल्पित अाय स्रोत पनि पहिल्याइन्थ्यो । राष्ट्रिय महत्वका दिवसहरू जस्तै पृथ्वी जयन्ती, संयुक्त राष्ट्रसंघ दिवस ,रेडक्रस दिवस अादि गरेर वर्षमा ६ वटा दिवसहरूमा ब्याच वितरण गरिन्थ्यो । संकलन भएको रकम केही प्रतिशत विद्यालय कोषमा दाखिला गरिन्थ्यो । यसरी सङकलन भएको खुद्रा पैसाको थैली शिक्षकलाई तलवको रूपमा बुझाउने पनि गरिन्थ्यो । कुनै शिक्षकले लाज मानी मानी त्यो थैली बुझेर लैजाने गर्थे । तलव ढीलो दिनु भन्दा खुद्रा सिक्का छिटो दिनु वेश हुन्थ्यो । तीहार पर्वमा नेपाल जुनियर रेडक्रस सर्कलका विद्यार्थीले देउसी भैलो खेली रकम जम्मा गर्थे । हरेक नयाँ वर्षको अवसर पारेर भित्ते-पात्रो छपाइ अभिभावक र बजारमा समेत वितरण गरेर अर्थ संकलन गरिन्थ्यो ।

विद्यार्थीहरूको पढाइमा नकारात्मक असर पर्ला भन्ने चिन्ताले सताउँथे ।

ज्ञानोदय रात्री मा. वि. निजी स्रोत ( सरकारी सहायता नपाउने ) मा संचालन गर्नु पर्ने भएकोले नगर पंचायत र उद्योग वाणिज्य संघ जस्ता संस्थाको अार्थिक सहयोग निरन्तर प्राप्त गर्नु जरूरी हुन्थ्यो । यस्कोलागि हरेक अार्थिक वर्षको वजेट तर्जुमा हुने समयसिमामा जिम्मेवार पदाधिकारीहरूलाई बजेट छुट्याउन अनुरोध गर्नु पर्दथ्यो । विद्यालयको कार्यक्रम र प्रगति विवरणबारे निरन्तर जानकारी गराउनु पर्दथ्यो । यो काम विशेष गरी प्र.अ. र संचालक समितिका अध्यक्षको दायित्वभित्र पर्दथ्यो । कतै चुक्यो भने बजेट विनियोजन छुट्थ्यो । विद्यालयको बजेट तलमाथि भएमा विद्यार्थीहरूको पढाइमा नकारात्मक असर पर्ला भन्ने चिन्ताले सताउँथ्यो । बजेट कमी भएको बेलामा सबैलाई तलब भुक्तानी दिई अाफ्नो तलब ६ -७ महिना भन्दा बढी ढीला गरी बुझ्थें ।

नयाँ र अपरिपक्व शिक्षक रात्री विद्यालयमा धेरै दिन टिक्न सक्दैनथे ।

रात्री स्कूलमा दिवामा जस्तै “ पढ,पढ “ शिक्षण विधिले काम चल्दैनथ्यो । जसरी भएपनि बुझाएर पढाउनु नै अन्तिम विधि हुन्थ्यो । गृह कार्य दिनु पनि मिल्दैनथ्यो । अधिकाँश विद्यार्थीहरू जीविकोपार्जनको जोहोमा लागेका हुने हुनाले गृहकार्य गर्न समयको अभाव हुन्थ्यो । नियमित कक्षामा हाजिर हुन सक्नु नै ठूलो कुरा थियो । कक्षाकार्यले भने काम गर्दथ्यो । त्यो पनि छोटो-छोटो प्रश्नोत्तर प्रकृतिका एक -दुईवटा प्रश्न दिएर ।कक्षामै निर्धारित समयभित्र जाँची सक्नु पर्ने । राम्रो उत्तर नअाए शिक्षक स्वयंले लेखाइ दिनु पर्थ्यो । पाठको प्रकृति अनुसारको प्रश्नोत्तर लेखाइ दिनु पर्ने जरूरी हुन्थ्यो । नयाँ र अपरिपक्व शिक्षक रात्री विद्यालयमा धेरै दिन टिक्न सक्दैनथ्यो । यसर्थ विज्ञान र अन्य एक-दुई विषयको शिक्षक परिवर्तन भै रहन्थ्यो ।

रात्री मा वि मा कल्याण कोषहरू

ज्ञानोदय रात्रि मा.वि. मा नियमित पठनपाठनका साथै कल्याणकारी कोषहरू पनि स्थापित भै संचालनमा थियो ।
१ / शिक्षक कल्याण कोषः- शिक्षा नियमालली अनुसार विद्यालय संचालक समितिको २०४४ / १ / २० निर्णयानुसार
यसमा शिक्षकको तलबबाट २ प्रतिशत, ब्याज बितरणबाट भएको अायबाट २५ प्रतिशत, विद्यालयले पटके पाउने पुरस्कारबाट १५ प्रतिशत र वर्षमा एक पटक विद्यार्थी भर्नाबाट प्रति जवान पाँच रूपिया उठाइ दाखिला गर्ने गरिन्थ्यो । २०४६ असारसम्म रू.२५,४९६/१३ कोषमा जम्मा थियो ।
२ / विद्यार्थी कल्याण कोषः- गरीब तथा जेहेन्दारलाई छात्रवृत्ति, एसएलसी परीक्षामा प्रथम श्रेणी ल्याउनेलाई स्वर्ण पदक दिन र दुई वर्षसम्म क्याम्पस पढ्न शुल्क प्रदान गर्ने अादि उदेश्यकोलागि यो कोष स्थापित थियो । २०४६ साल असारसम्म यसमा १२,२८६/३० जम्मा थियो ।

३ / जुनियर रेड क्रस कोषः- विद्यालयमा नेपाल जुनियर रेडक्रस सर्कल संचालित थियो । विद्यालयमा चोटपटक लाग्दा प्राथमिक उपचार गर्न , अाकश्मिक घटनाहरूमा सहयोग गर्न यो कोषले काम गर्थ्यो । २०४६ असारसम्म यस कोषमा रू.१५,१८३ /- जम्मा थियो । ( क्रमशः)

शिक्षक कल्याण कोष मासियो ।

२०४६-२०४७ को जनआन्दोलनले राजनैतिक परिवर्तन ल्यायो । निर्दलीय पंचायत व्यवस्थाको स्थानमा बहुदलीय प्रजातंत्र स्थापित ग-यो । परिवर्तनको राप र ताप जताततै देखियो । स्थानीय संघसंस्थाहरुको अनुदान,विद्यार्थीको शुल्क र शिक्षकहरुले नाममात्रको पारिश्रमिक लिई चलेको रात्री मा वि मा कुनै असर परेको थिएन । विद्यालयलाई सरकारीकरण गर्ला कि भन्ने सोच भने केही शिक्षकमा पलायो । कार्यरत सबै जसो शिक्षकहरु दिउँसोको सरकारी विद्यालयहरुमा पनि कार्यरत थिए । दरबन्दीका स्थायी थिए । रातको छुट्टै समयमा रात्री मा वि मा अध्यापन गर्नबाट कुनै नियम बाधक थिएन । सम्झाइ बुझाइ गरियो । बरू उल्टै बिद्रोहको स्वर निकाले । उनीहरु शिक्षक कल्याण कोषलाई संचालन गर्ने पक्षमा भएनन् । त्यो कोष सरकारले कब्जा गर्ला भन्ने त्रासमा थिए । शिक्षकहरुको बबुरो मानसिकता देखेर संचालक समितिले कोष खारेज गर्ने निर्णय ग-यो । कोषमा रहेको रकम दामासाहीले बाँडचुंड गरे । सुनको फुल दिने कुखुराबाट दिनहुं फुल थाप्न झ्याउ मानेकी बुढीले सबै फुल बटुल्न कुखुरा नै मारेकी कथा चरितार्थ हुन अायो । निहित स्वार्थले शिक्षकको भविष्य निधि मासियो ।

रात्रीको अध्यापनबाट पेट भर्दैनथ्यो । मन भरिन्थ्यो ।

असल कामको नमीठो नतिजा अाएपछि मानिसको मन फेरिंदो रहेछ । म पनि सामान्य मान्छे नै ठहरिएँ । अब रात्री मा वि संचालनको जिम्मेवारी अरूलाई पनि दिनु पर्ने सोच मनमा पलायो । हुन पनि रात्रीकालीन समयमा शिक्षण गरिरहंदा मेरो वैयक्तिक जीवनमा रिक्तता र तिक्तता दुबै अनुभूत गरिरहेको थिएँ । रात्रीको अध्यापन कामबाट पेट त मेरो भर्दैनथ्यो । तर मन भरिन्थ्यो । मन रमाउँथ्यो । शिक्षाबाट बञ्चित र किनारीकृत समूहलाई पढाउने र पढाइको व्यवस्थापन गर्न पाउँदा अाफूले हासिल गरेको शिक्षाले सार्थकता पाएको अाभाष हुन्थ्यो । सहकर्मी शिक्षकहरूमा पलाएको लोभि पापी वृक्षको छायामा मेरो अात्मा बिचलित हुन थाल्यो ।

रात्री मा वि का अध्यनार्थीहरु अहिले सफल जीवनयापन गर्दै राष्ट्र सेवा गर्दै छन् ।

रात्री विद्यालयमा पढाउने शिक्षकमा छुट्टै किसिमको विशेषता वा चरित्र हुनु पर्ने मेरो आफ्नै भोगाइ छ । समाजकोलागि मैले सकेको योगदान गर्छु भन्ने भावनाले प्रेरित हुनु पर्दछ । यो सेवा निस्वार्थ  हो भन्ने सोच लिनु पर्दछ । समाजकोलागि अतिरिक्त शिक्षण हो तर उपलब्धी अति न्यून  हुन्छ भनेर सन्तोष लिन सक्नु पर्छ । आफ्नो वैयक्तिक  जीवनको साँझको ५-६ घण्टा समय  त्याग गर्न मन,वचन र कर्मले सदैव तैयार रहनु जरुरी हुन्छ । परिवारलाई दिनु पर्ने समय कटौती गर्नु पर्छ । आफ्ना वालवच्चाको लेखाइ पढ़ाइमा अभिभावकीय भूमिका निर्वाह

गर्ने दायित्वबाट बंचित भइन्छ । शिक्षकले आफ्नो ज्ञान अपडेट गर्न निरन्तर गर्नु पर्ने अध्ययनकोलागि समय दिन सकिदैन ।  स्वस्थ जीवनकोलागि समयमा भोजन गर्ने र सुत्ने समय एकदमै गडबड हुन्छ । निजी स्रोतमा अध्यापन गर्ने शिक्षकको रात्री क़ालीन सेवा समय पेन्सनमा गणना हुंदैन । २०३८ सालदेखि २०४८ सालसम्मको १० वर्षको रात्रीकालीन समय मैले रुपन्देहीको शिक्षा सेवामा समर्पण भएको ठानेको छु । कयौं अध्यनार्थीहरु अहिले सफल जीवनयापन गर्दै राष्ट्र सेवा गर्दै छन् । यही मेरो उपलब्धी हो । यही मेरो गौरव हो । 

सर्प-धर्म भएका सहकर्मीको विष अति विषालु हुन्छ ।

२०४० मा स्वीकृत ज्ञानोदय रात्री मा वि र २०४४ मा विना धरौटी स्वीकृत प्राप्त ज्ञानोदय मा वि दुबैमा प्रधानाध्यापक भई कार्यरत थिए । काम गर्दै जाँदा सबैलाई खुसी गर्न सकिदैन । हरेक मानिस गुण दोषले युक्त हुन्छ । म पनि त्यसै मध्य गुण दोष भएको मान्छे हुँ । धेरै जसो  सहकर्मीहरु कार्यालय प्रमुखसंग सुविधा सहुलियत दोहन गर्ने दाउमा हुन्छन् । दिन सकिएन भने उनीहरुको मानसिकता परिवर्तन भैहाल्दछ । सानातिना भुल गल्ती छोपी तीललाई पहाड बनाउन पछि पर्दैनन् । आफ्नो निहित स्वार्थ पूरा गर्न शिक्षकको आदर्शसमेत परित्याग गरिहाल्छन् । अनर्गल प्रचार गरी प्रधानाध्यापकको चरित्रहत्या गर्न लागी पर्दछन् । आफूले खानु पर्ने थालमा आफै प्वाल पार्छन् । सर्प-धर्म भएका सहकर्मीको विष अति विषालु हुन्छ । उच्च आदर्श, नैतिकता, इमान्दारीता र मनोवल भएका व्यक्तिले मात्रै उक्त विष निष्प्रभावी पार्न सफल हुन्छ । मलाई त्यस्ता सर्प-धर्म भएका सहकर्मीहरुले चरित्रहत्या गर्न दसे ।

आरोप प्रमाणित हुन सकेन ।

  पूर्व नगर प्रमुख सूर्य प्रसाद प्रधानको संयोजकत्वमा सर्वपक्षीय छानविन आयोग  गठन भयो । पक्ष, विपक्ष र सर्वसाधारण ,अभिभावक एवं बुद्धिजीवीहरुसंग राय सुझाव मागियो । २०४७ / ३ / १२ देखि २०४७ / ५ / २६ सम्म जम्मा ६ ओटा वैठक बस्यो ।  आरोप प्रमाणित हुन सकेन । अन्तमा विद्यार्थी ,आरोप लगाउने शिक्षक र प्रधानाध्यापकको आपसी आरोप फिर्ता लिन लगाइयो । विवादित टेलिभिजन सेट बिक्री गर्ने,माइक्रोस्कोप जनज्योती माविलाई फिर्ता गर्ने , प्र.अ.को टेलिफ़ोन सुविधा काट्ने , शैक्षिक भ्रमणलाई खर्चको २५ % सहयोग गर्ने , विद्यालयको अनुमतिबिना शैक्षिक भ्रमण नजाने र विद्यार्थीवर्गहरुले अनुशासन पालन गर्नु पर्ने आदि निर्णय गरी कार्यान्वयनकालागि विद्यालयलाई सिफारिस गर्दै आयोग विघटन भयो । शायद यो पहिलो जन अायोग थियो ।

सत्यता अगाडि अाएपछि उनीहरूले गम खाए ।

आयोगमा रहेका केही सदस्य , जस्ले बखेडा झिक्ने शिक्षकहरूलाई काँधमा बोकी राखेका थिए, ममाथि कडा रुपमा प्रस्तुत भए । सजाय गर्न चाहन्थें । म विद्यालयलाई बन्द हड्ताल आदि कार्यमा लगाउँदिनथें । कारण दुबै विद्यालयको एसएलसी नतिजा राम्रो ल्याइ विद्यालयहरु स्वीकृत गराउनु अभीष्ट थियो । यही कारणबाट म निसानामा परेको थिएँ । सत्यता अगाडि अाएपछि उनीहरूले गम खाए । मेरा प्रत्येक सहकर्मीहरुसंग गल्तीका प्रमाण माग्थे । राम्रो पढाउँदा गल्ती भन्न मिलेन । नियमित विद्यालय संचालन गर्नु अपराध भन्न मिलेन । सेवाभावबाट  प्रेरित भई कर्मथलो बुटवलको विद्यालयहरूमा समर्पित थिएँ ।

असल काम गर्दा हजार बाधा आउँदा रहेछन् ।

विद्यालयको वातावरण धमिलो गर्ने, गराउने क्रियाकलापमा लाग्ने तथा विद्यार्थीलाई हतियार बनाउने शिक्षक विद्यार्थीहरुद्वारा नै बेसमार कुटिए । परिचालित विद्यार्थीहरुले प्र.अ.संग पश्चाताप सहित क्षमा याचना गरे । साधनस्रोत दुरुपयोगमा संलग्न शिक्षकले अवकाश पाए । मेरो एउटा अनुभव छ – जुन शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई हतियार बनाउँछ, उ ती विद्यार्थीद्वारा नै कुटिन्छ । विद्यालयमा लागेको बादल हट्यो । असल काम गर्दा हजार बाधा आउँदा रहेछन् भन्ने अनुभव संगाले । मेरो निष्ठा र इमान  अझै वलशाली भएर आयो । 

निजी स्रोतका विद्यालयहरू संचालन गर्न सजिलो पनि त हुंदैन नि !

दुई वर्ष पछि ( २०४८ सालमा ) त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा पि.एच.डी. अध्ययन गर्न काठमाण्डौं गएें । खर्च जुटाउन पशुपति मित्र मावि चावहिलको प्र.अ. पदमा सरुवा भई ,पद लियन रहने गरेर गुह्येश्वरी मा वि सिनामंगलको प्र.अ.मा काज सरुवा भऐं । 
२०४८ असार ३० गते कालिका मा वि बुटवलका शिक्षक विमल बहादुर शाक्यले ज्ञानोदय रात्री मा वि र ज्ञानोदय मा वि दुबैको प्र.अ. पद वहाली गर्नु भयो । मैले रात्री मा वि को प्र.अ. बाट राजीनामा दिऐं । मेरो सेवा समाप्त भयो । विमल सरबाट रमाना लिई म विदा भऐं । वर्षे विदापछि वहाँ हाजिर हुन अाउनु भएन रे भन्ने जानकारी पाएँ । निजी स्रोतका विद्यालयहरू संचालन गर्न सजिलो पनि त हुंदैन नि !

सेवा गरेर गुरुवर्ग र विद्यालयको ऋण तिर्न सकेको अनुभूत गरेको छु । 

२०२६ सालमा मलाई एस.एल.सी. उत्तीर्ण गराइ शिक्षाको ज्योती दिने रात्री मा वि २०२९ देखि २०३८ मंसीरसंम बन्द भएको थियो । पुन: २०३८ देखि २०४८ असारसंम संचालन गर्ने अवसर पाऐं । थोरै भएपनि सेवा गर्ने मौका पाएँ । सबैको सहयोगले विद्यालय १० वर्ष संचालन संचालन गरें । विद्यालय स्वीकृत भयो । दरबन्दी / कोटा पाईहाल्ने भयो – ढीलो वा छिटो । विद्यालय स्थापित भयो । यो विद्यालयको एस एल सी रिजल्ट २०३९ सालदेखि २०४५ सम्म क्रमशः १५,२५,४२,३७,५६,५५ र ६७ प्रतिशत रहेको थियो । यो विद्यालय २०४५ सालमा एस.एल.सी. नितजामा जिल्ला प्रथम भई पुरस्कार प्राप्त ग-यो । यस्तै गरी जिल्ल स्तरीय वीरेन्द्र शील्ड खेलकूदमा पटक-पटक प्रथम स्थान हासिल गरेको थियो । साँस्कृतिक कार्यक्रम अन्तर्गत राष्ट्रिय स्तरमा प्रथम स्थान हासिल गर्न सफल भएको थियो । शिक्षाको गुणस्तर कायम गर्नमा पनि सफल थियो ।

ज्ञानोदय रात्री मा वि को सेवा गरेर गुरुवर्ग र विद्यालयको ऋण तिर्न सकेको अनुभूत गरेको छु । 

tn pas cher nike tn pas cher golden goose saldi golden goose saldi golden goose saldi golden goose saldi golden goose saldi golden goose saldi air jordan pas cher air jordan pas cher jordan pas cher air jordan pas cher air jordan pas cher hogan outlet online hogan outlet hogan outlet online hogan outlet online hogan outlet online hogan outlet online hogan outlet online hogan outlet online scarpe casadei outlet scarpe casadei outlet scarpe casadei outlet scarpe casadei outlet scarpe casadei outlet